Een Duits liedboekje uit 1524 in een bibliotheek in Dublin

In het jaar 1524 werden de allereerste Duitstalige liedboekjes van de lutherse Reformatie gedrukt: - het zg. Achtliederbuch met liederen die al eerder op losse blaadjes (‘fliegende Blätter’) verspreid waren, - het Geystliche gesangk Buchlein met meerstemmige liedbewerkingen van Johann Walter, - het Erfurter Enchiridion met 26 liederen van Luther en enkele tijdgenoten. In 2024, bij het vijfde eeuwfeest van de verschijning van deze boeken, werden er vooral veel artikelen gepubliceerd over inhoud en betekenis van het Erfurter Enchiridion. Maar tot mijn verbazing was er geen enkele auteur die aandacht besteedde aan een vrij recente hymnologische vondst: het exemplaar van het Enchiridion dat in 2013 werd ontdekt in een bibliotheek in Dublin(!). Dat gemis was voor mij aanleiding om er een uitgebreid Duitstalig artikel aan te wijden, – helaas te laat voor publicatie in het jubileumjaar 2024; het werd onder de titel ‘Das Erfurter Enchiridion in Dublin’ gepubliceerd in het Jahrbuch für Liturgik und Hymnologie, 64.Band, 2025. Hieronder vindt u een beknopte Nederlandse versie. Wie geïnteresseerd is in alle bronvermeldingen en hymnologische details verwijs ik graag naar het genoemde Jaarboek. Wel vindt u in de zijkolom van deze pagina links naar de beschikbare digitalisaties van de besproken liedboekjes. 1. Het ‘Ferbefaß-Enchiridion’ (Johannes Loersfeld) Het was de drukker Johannes Loersfeld in Erfurt die het initiatief nam voor het samenstellen van het Enchiridion (‘handboekje’). Zijn adres staat op de laatste pagina: ‘Gedruckt zu Erffurd / yn der Permenter gassen / zum Ferbefaß’ (waarschijnlijk het uithangbord van een schilder). Het is een klein boekje van 48 pagina’s, ‘eynem ytzlichen Christen fast nutzlich bey sich zuhaben’ [‘nuttig voor iedere christen om altijd bij zich te hebben’]. De teksten werden gezet met loden lettertypen, de melodieën door een gespecia- liseerde snijder in hout gesneden, uiteraard in spiegelbeeld, en als een blok in het zetsel geplaatst. De snelle verbreiding van de reformatorische liederen en geschriften was vooral te danken aan de uitvinding van de boekdrukkunst. Zo’n gedrukt liedboekje was iets heel nieuws en werd gretig gekocht. Loersfeld heeft zijn boekje kennelijk zo snel mogelijk in de handel gebracht; opvallend is bijvoorbeeld dat er in het laatste katern geen versierde kapitalen meer voorkomen, en dat hij bij slechts 16 van de 26 liederen een melodie heeft afgedrukt. Het boekje begint met een ‘Epistel aan de lezer’, waarschijnlijk van Johann Eberlin von Günzburg, een Franciscaner monnik die zich bij de Reformatie had aangesloten en die op spottende toon afrekent met de Latijnse, voor de meeste kerkgangers onverstaanbare roomse mis. Op de laatste pagina van het Enchiridion is een tamelijk ‘onhandig’ Register afgedrukt; de meeste liederen worden namelijk niet vermeld met hun eerste regel, maar met omschrijvingen als ‘Nog een lied van doc. Speratus’ of ‘Het lied van Johannes Hus/verbeterd’. De psalmliederen worden aangegeven met het Vulgaat-nummer en de Latijnse beginwoorden, en ook van de vertaalde hymnen wordt alleen de Latijnse beginregel vermeld.

Een opvallende afwijking zag Lauterwasser in het Register. In Maler-DBL is een regel verkeerd geplaatst. ‘Christum wyr sollen loben schon’ is de vierde hymne en moet dus een regel hoger staan. Maler-STRB heeft de juiste volgorde: Lauterwasser schrijft hierover: ‘Diesen Fehler in einem wichtigen Gesangbuch der lutherischen Reforma- tion konnte man sich im 19. Jahrhundert offenbar nicht eingestehen – und liefert damit einen schlagen- den Beweis für die Unzuverlässigkeit von Faksimile-Editionen jener Zeit.’ Met andere woorden: Karl Reinthaler vond een dergelijke fout zo misstaan in dit belangrijke lutherse liedboek, dat hij besloot het in de kopie te verbeteren – en daarmee toont hij de onbetrouwbaarheid aan van 19de-eeuwse facsimiles (en hun makers!). Zou Reinthaler inderdaad de bedoeling hebben gehad om een ‘verbeterd facsimile’ te maken (wat uiteraard een contradictie is)? Trouwens, hoe had hij dat moe- ten doen? Ik kan het me met de kopieertechniek van die tijd niet goed voorstellen. Bovendien heeft hij dan ook nog een extra n toegevoegd (unser-unnser) en Martren verbeterd in Martrern. De meest opvallende en ingrijpende verbetering treffen we aan in de laatste strofe van ‘Aus tiefer Not’ (niet door Lauterwasser gesignaleerd). Zie de voorbeelden in de kolom rechts. We kijken naar de laatste drie regels (zou de fout Ehr i.p.v. Er ontstaan zijn door het gedachteloos zet- ten van de gedicteerde tekst?): In Maler-STRB is niet alleen de foutieve h uit Ehr verdwenen, maar ook de tweede n van schadenn. De daardoor vrijgekomen ruimte is opgevuld door het woordje der te verplaatsen. Verder zien we ook nog een extra t in gutte, terwijl in de laatste regel: Auß seinen is veranderd in Aus seynen. Het lijkt me duidelijk dat we deze tekstcorrecties niet allemaal op het conto van Karl Reinthaler kunnen schrijven. In 1848, toen men door middel van chemicaliën een afdruk van het originele boekje moest overbrengen op de steen, was het volstrekt ondenkbaar – en wat voor zin zou dat ook hebben? Ook de lettertypes zijn soms verschillend, zoals duidelijk te zien is in de opschriften bij ‘Ein neues Lied wir heben an’. Boven Maler-DBL, onder Maler-STRB. Let bijvoorbeeld op de kapitalen van Christi en Brussel in de tweede regel. Verder zien we ook spellings- verschillen: vonn-von en zweyen-zcweyen. Bij het nauwkeurig vergelijken van beide boekjes vond ik meer dan driehonderd(!) van dergelijke kleine verschillen; in lettertype, hoofdlettergebruik, spelling, enkele of dubbele eindmedeklinkers, afkortingen, afstand tussen woorden etc. 4. Conclusie: Maler-DBL en Maler-STRB zijn twee verschillende edities Na bestudering van de genoemde – en nog talloze andere – verschillen tussen beide boekjes kan ik niet anders dan concluderen dat het exemplaar uit 1524 dat zich in Dublin bevindt, niet overeenkomt met het exemplaar uit Straatsburg dat Karl Reinthaler in 1848 ter beschikking had. De suggestie van dr. Helmut Lauterwasser dat het door Reinthaler gekopieerde exemplaar uit Straats- burg en het boekje uit Dublin identiek zouden zijn, maar dat Reinthaler in het facsimile veranderingen/ verbeteringen zou hebben aangebracht, is een technische onmogelijkheid. Het aantal verschillen tussen beide boekjes daarvoor ook veel te groot. Bovendien bestaat het Dublin-boekje uit zes katernen van 8 pagina’s en het Straatsburgse exemplaar uit drie katernen van 16 pagina’s. Maler-DBL heeft alleen een enkelvoudige signatuur aan het begin van elk katern: (A) B C D E F. Maler-STRB heeft een volledige signatuur (met twee drukfouten in het derde katern): (A) Aij Aiij Aiiij Av B Bij Biij Biiij Bv C Bij(sic) Ciij Biiij(sic) Cv. Helaas ontbreekt in het Dublin-boekje één pagina: blad D4 met o.a. de melodie en het begin van de tekst van ‘Christ lag in Todesbanden’. Het exemplaar in Dublin is waarschijnlijk de eerste druk, aangezien deze enkele fouten bevat die niet voorkomen in de editie waarvan de facsimile-uitgave uit 1848 een kopie is. Die laatste zou dan een ‘tweede, herziene druk’ kunnen zijn. Het bedrieglijke is dat beide exemplaren er op het eerste gezicht identiek uitzien; de Notenschnitte zijn opnieuw gebruikt, en de gehele lay-out, bladspiegel en zetspiegel van beide drukken zijn door Maler zoveel mogelijk aan elkaar gelijk gemaakt. Pas daarna ontdekte ik dat de eerste druk van Malers Enchiridion in de negentiende eeuw nog bekend was. De onderzoeker Philipp Wackernagel *) heeft het boekje zelf niet onder ogen gehad, maar vermeldt het wel, en verwijst daarbij naar een beschrijving uit 1766 door Johann Bartholomäus Riederer, een enthousiaste verzamelaar van lutherse liedboekjes. Riederer schrijft dat hij het boekje op een veiling gekocht heeft, maar dat er helaas één pagina ontbreekt: Blatt D4! Verder citeert hij de – kennelijk volledig leesbare – met de hand geschreven opmerking op het titelblad: Dieß ist das erste lutherische Gesangbuch / welches Doct. Luther zu Erfurt drucken lassen. Verrassende ontdekking: precies dát boekje dat Riederer zo enthousiast beschreef, bevindt zich sinds 1841 in Trinity College in Dublin! 5. Handgeschreven correcties in het Straatsburgse exemplaar In het Straatsburgse facsimile vinden we twee handgeschreven correcties. Door wie en wanneer ze zijn aangebracht is onbekend. De eerste betreft een fout die ook al bij Loersfeld voorkomt en die Maler getrouw heeft overgenomen. In ‘Der Glawb’, de Duitse vertaling van het Apostolicum, lezen we in de tweede zin, zowel bij Loersfeld als in de beide Maler-edities Und in Jhesum christum seinen und unsern eynigen herren […en in Jezus Christus zijn en onze enige Heer]. Het is duidelijk dat hier het woordje son [Zoon] ontbreekt. In het Straatsburgse facsimile is son ingevoegd tussen seinen en und, maar eigenlijk moet son in de plaats komen van und: …Jhesum christum, seinen son, unsern eynigen herren. De tweede ‘verbetering’ (maar dan een onterechte) vinden we in strofe 11 van het lied ‘Inn Jhesus namen heben wir an’ (bij Loersfeld het laatste, bij Maler het één na laatste lied). Daar staat: Wird yemantz schreyen yn Hymel zu mir / zu eyner sunde sol es werden dir [Als iemand Mij aanroept in de hemel, zal het u tot zonde worden]. Het is een verwijzing naar Deuteronomium 15, waarin het gaat over het sabbatsjaar, als elke Israëliet dat wat een ander hem verschuldigd is, moet kwijtschelden *) . Waarschijnlijk werd het bijbelcitaat niet herkend en niet begrepen, zodat men sund [zonde] verving door stundt [uur] – waardoor de tekst trouwens niet begrijpelijker wordt. Ook het Achtliederbuch heeft stundt (gedrukt). Loersfeld en Maler (beide edities) hebben het correcte sunde. In het facsimile uit 1848 is sunde doorgestreept en ‘verbeterd’ in stůndt. 6. De tweede druk van Loersfeld Terwijl Maler zijn tweede druk qua lay-out zo veel mogelijk gelijk maakte aan de eerste, koos Loersfeld een andere aanpak. Zijn tweede druk ziet er totaal anders uit dan de eerste. Volgens de titelpagina werd Eyn Enchiridion oder Handtbuchlein (de titel heeft een iets andere spelling) ‘met grotere zorgvuldigheid (dan voorheen) nagekeken, gecorrigeerd en gedrukt’, maar ondanks deze opvallende aanbeveling wordt het boekje gekenmerkt door slordigheid en haast, telt het slechts 14 in plaats van 16 melodieën en eerder meer dan minder fouten. Omdat de tweede druk slechts 2½ katern telt (40 pagina's, de laatste leeg), heeft Loersfeld de opmaak sterk gecomprimeerd en extreem veel afkortingen gebruikt. Een willekeurig voorbeeld uit het Epistel zum Leser: Loersfeld-1: Loersfeld-2: Het meest bijzondere aan het boekje is echter het feit dat de muziekblokken door twee verschillende houtsnijders zijn gemaakt. Voor acht van de veertien melodieën heeft Loersfeld de blokken uit de eerste druk opnieuw gebruikt; bij de overige zes zien we een compact beeld dat sterk doet denken aan Maler.